Zowel het reinigen van oppervlaktevuil als het verwijderen van vernis zijn cruciaal, niet alleen om esthetische redenen, maar ook voor het behoud op lange termijn van schilderijen. Deze behandelingen dragen bij aan de stabilisatie van het kunstwerk en helpen verdere achteruitgang te voorkomen. Bovendien bieden deze ingrepen waardevolle inzichten in de oorspronkelijke technieken en materialen van de kunstenaar, wat ons begrip en onze waardering voor deze culturele schatten verdiept.
Oppervlaktevuil
In de loop der tijd verzamelen schilderijen onvermijdelijk stof en ander oppervlaktevuil, wat hun uiterlijk aanzienlijk kan veranderen. Stof, rook en verontreinigende stoffen uit de omgeving kunnen een laag vormen die de kleuren doet vergrauwen en details vervaagd. Het reinigen van oppervlaktevuil houdt in dat deze afzettingen voorzichtig worden verwijderd, zodat de ware kleuren en texturen van het schilderij weer zichtbaar worden.
Restauratoren passen verschillende methoden toe voor deze reiniging, waarbij vaak wordt begonnen met droge technieken, zoals het afstoffen met zachte penselen of het gebruik van een microstofzuiger om los vuil te verwijderen. Voor hardnekkiger vuil worden speciaal samengestelde oplossingen, gels of emulsies gebruikt, zorgvuldig geselecteerd om schade aan de onderliggende verflagen te voorkomen. Dit nauwgezette reinigingsproces vereist diepgaande kennis van de materialen van het schilderij, om te waarborgen dat het originele kunstwerk intact blijft.
Verouderde vernis
Vernis, een transparante beschermlaag die op schilderijen wordt aangebracht, kan in de loop van de tijd vergelen en verdonkeren, waardoor het oorspronkelijke kleurenpalet aanzienlijk verandert. Het verwijderen van deze verouderde vernislaag is een ingrijpende stap in het conserveringsproces, waarbij de levendigheid en diepte van het schilderij worden hersteld.
Restauratoren gebruiken hiervoor doorgaans solventen, die op verschillende manieren worden toegepast: met een wattenstaafje, in gelvorm of met behulp van tissues, wordt de oude vernislaag opgelost zonder de onderliggende verf aan te tasten. Dit proces wordt vaak uitgevoerd onder vergroting om maximale precisie en controle te garanderen. De keuze van het oplosmiddel is cruciaal en wordt afgestemd op de samenstelling van de vernis en de gevoeligheid van de onderliggende verflaag.
Oude retoucheringen en overschilderingen
De identificatie en verwijdering van niet-originele toevoegingen, zoals oude retoucheringen en overschilderingen, is een nauwgezet proces dat zowel technisch onderzoek als een kennis van de materiële geschiedenis van het schilderij vereist. Terwijl recente retoucheringen onder UV-straling vaak herkenbaar zijn door hun specifieke fluorescentie, zijn oudere ingrepen, zeker wanneer deze met gelijkaardige materialen als het origineel zijn uitgevoerd, veel moeilijker te onderscheiden. Bovendien blijken deze historische ingrepen vaak onnodig uitgebreid te zijn, waarbij ze niet enkel de lacunes bedekken, maar ook delen van de originele verflaag bedekken. Het veilig wegnemen van deze toevoegingen is essentieel om de ware intentie van de kunstenaar en de integriteit van het werk opnieuw zichtbaar te maken.
Voorbeelden uit mijn praktijk
During treatment, VIS image
During treatment, UV image
Oppervlaktereiniging van een 18de-eeuws portret
Dit prachtige Franse schilderij hing in een privécollectie nadat het op een veiling was gekocht. In de loop der jaren verzamelde het vuil en stof, zoals bij alle schilderijen vanzelf gebeurt.
Het oppervlak werd daarom gereinigd met zowel droge als natte methoden, zorgvuldig aangepast aan de textuur en de pH-waarde van het schilderij.
Na de reiniging kwamen de kleuren in het schilderij veel levendiger naar voren. Dit schilderij laat zien dat een eenvoudige behandeling grote resultaten kan opleveren.
Voor behandeling, VIS beeld
Voor behandeling, UV beeld
Na vernisafname, VIS beeld
Na vernisafname, UV beeld
Reiniging en vernisafname van een goed bewaard impressionistisch schilderij uit de jaren 1920
Voor de behandeling had dit schilderij een aanzienlijke laag oppervlaktevuil verzameld, bovenop een sterk vergeelde, niet-originele vernislaag. Hierdoor was de vorm van de lijst duidelijk zichtbaar langs de randen van het schilderij, vooral wanneer het werd bekeken onder ultraviolet licht.
Het oppervlak werd daarom eerst gereinigd van oppervlaktevuil, met behulp van zorgvuldig afgestemde droge en natte reinigingsmethoden die waren aangepast aan de textuur en de pH-waarde van het schilderij.
Vervolgens werd de vernislaag verwijderd met een combinatie van solventen in gels en tissues.
Na de reiniging bleek de verflaag in uitstekende staat te verkeren. De levendigheid en diepte van het kunstwerk kwamen hierdoor weer volledig tot hun recht.
Voor behandeling, VIS beeld
Voor behandeling, UV beeld
Na vernisafname, VIS beeld
Na vernisafname, UV beeld
Venisafname en verwijdering van oude retoucheringen van een beschadigd, was-hars bedoekt 19de eeuws schilderij
Dit schilderij heeft in de vorige eeuw een vrij ingrijpende restauratie ondergaan: het werd gedoubleerd met was-hars. Daarbij werd een tweede doek aan de achterzijde van het originele doek bevestigd met een was-harsmengsel als kleefmiddel. Tijdens deze restauratie werd het schilderij ook geretoucheerd en opnieuw vernist. De oude retouches zijn nu duidelijk zichtbaar, omdat ze anders zijn verouderd dan de rest van het schilderij (zie bijvoorbeeld de lichtere plekken in de lucht op de afbeelding linksboven). Bovendien geeft de verouderde vernis het schilderij een gele waas en vermindert het de kleurcontrasten in het kunstwerk.
Omdat er bij aankomst in het atelier geen oppervlaktevuil op het schilderij aanwezig was, kon direct worden gestart met de vernisafname. Dit bleek echter geen eenvoudige opgave, aangezien de verflagen zwaar beschadigd waren. Naast talrijke kleine lacunes was de verflaag op meerdere plekken onderbonden. Dit betekende dat de vernislaag deels fungeerde als bindmiddel en de pigmenten bijeenhield. Een volledige vernisafname zou daardoor tot verfverlies leiden, iets wat te allen tijde vermeden moest worden. Bovendien werden onder de dikke vernislaag van de vorige behandeling restanten van een oudere vernislaag aangetroffen. Deze onregelmatige vernisresten zijn waarschijnlijk destijds door de vorige restaurator achtergelaten om dezelfde reden als nu: ter bescherming van de onderbonden verflagen.
Deze problemen vereisten een flexibel reinigingsprotocol. Door de solventen en de applicatiemethode voortdurend aan te passen en het gebruik van gels en tissues te combineren om de indringing van solventen tot een minimum te beperken, kon uiteindelijk de 'schone' toestand worden bereikt die verdere behandeling mogelijk maakte. De gebieden met de meest onderbonden verf, waar daarom ook meer vernis is achtergebleven, zijn duidelijk zichtbaar op de UV-opname die na de vernisafname is gemaakt.
Voor behandeling
Na verwijdering van de wrijvingssporen
Verwijderen van wrijvingssporen op een ensemble-schilderij uit de 20e eeuw
De detailfoto’s aan de linkerkant komen uit een ensemble van 12 schilderijen die ooit in een vergaderruimte van een overheidsinstantie hingen. Daar liep het werk schade op die in zo’n setting te verwachten is: koffievlekken, balpenstrepen en zelfs een voetafdruk waren verspreid over het oppervlak te vinden. De meest opvallende schade ontstond echter waarschijnlijk tijdens het transport naar een nieuwe locatie: op alle schilderijen waren wrijvingssporen zichtbaar, strepen waarvan de kleuren overeenkwamen met die van de schilderijen zelf. Vermoedelijk zijn de doeken tijdens het vervoer tegen elkaar gestapeld, waardoor de verf van het ene schilderij op het andere werd overgebracht.
Het schilderij had nog zijn originele vernislaag, die gelukkig een barrière vormde tussen de oorspronkelijke verflaag en de wrijvingssporen van dezelfde verf die erbovenop lagen. Ons doel was om uitsluitend de wrijvingssporen te verwijderen, zonder de originele vernis aan te tasten, wat onze mogelijkheden voor reiniging sterk beperkte. Na uitgebreid testen, overleg en onderzoek vonden we uiteindelijk een oplossing en slaagden we erin om deze storende sporen veilig te verwijderen.
Workshops
Gelbereiding met behulp van een verwarmde magneetroerder
Workshop reinigen van kunstoppervlakken door Paolo Cremonesi
Universiteit van Amsterdam, December 2023
Deze weeklange workshop bood een diepgaande verkenning van geavanceerde reinigingsmethoden voor kunstoppervlakken. De cursus was zorgvuldig opgebouwd om de deelnemers vertrouwd te maken met het formuleren van reinigingsoplossingen en gels voor oppervlakte-reiniging, evenals met de verwijdering van filmvormende materialen.
De gerenommeerde chemicus op het gebied van cultureel erfgoed, Paolo Cremonesi, bracht zijn indrukwekkende academische achtergrond naar deze workshop. Met een doctoraat in de chemie van de Universiteit van Milaan, een doctoraat in bio-medicinale chemie van het University of Nebraska Medical Center, en een masterdiploma in de restauratie van schilderijen op doek en paneel van het Instituto per l’arte e il restauro in Florence, is Paolo een doorgewinterde professional met meer dan twintig jaar ervaring in het vakgebied.
>> Volgende: Retoucheren