In de conservering van schilderijen vervult vernis een dubbele functie: het dient zowel als beschermlaag als als visuele versterker. Aangebracht als een transparante coating beschermt vernis het kunstwerk tegen stof, verontreinigende stoffen en (lichte) fysieke schade. Tegelijkertijd kan vernis de esthetische kwaliteiten van het schilderij versterken, door kleuren te verdiepen en een subtiele glans te geven.
Vaak krijgt een schilderij niet alleen een eindvernis, maar ook een tussenvernis. Tussenvernissen worden aangebracht om de retouches te isoleren van de originele verflaag, wat de omkeerbaarheid van de behandeling vergroot. Daarnaast kan een tussenvernis het retoucheerproces vergemakkelijken door de kleuren van het schilderij te verzadigen.
Voorbeelden uit mijn praktijk
Na reiniging
Na tussenvernis
De impact van een tussenvernis op ondergebonden schilderijen
Na de reiniging onthulde dit schilderij een ondergebonden, matte verflaag, vergezeld van talrijke kleine verfverliezen die retouche vereisten. In dergelijke gevallen vormt het aanbrengen van een tussenvernis een strategische stap in het conserveringsproces. De tussenvernis fungeert als een beschermende barrière over de bestaande verflagen en creëert een stabiel en geschikt oppervlak voor de retouches. Bovendien verhoogt de vernis de kleurverzadiging, wat het nauwkeurig afstemmen van kleuren tijdens het retoucheren vergemakkelijkt.
Na reiniging
Na de finale vernislaag
Vernis en impressionistische schilderijen
De keuze om al dan niet een schilderij te vernissen vereist een zorgvuldige afweging. Drie belangrijke factoren spelen hierin een rol: de historische context en de oorspronkelijke intentie van de kunstenaar, de beoogde functie van het schilderij, en de noodzaak om het kunstwerk te beschermen. In het specifieke geval van dit schilderij, dat behoort tot het oeuvre van een Nederlandse impressionist, leidden deze overwegingen tot conclusies die schijnbaar met elkaar in spanning stonden.
Allereerst bracht onderzoek naar de historische context aan het licht dat de impressionistische beweging zich juist afzette tegen de traditionele vernispraktijken, waarbij kunstenaars zoals Monet en Van Gogh hun bezorgdheid uitten over de impact ervan op hun werk. Tegelijkertijd maakten anderen, zoals Manet en Degas, wél gebruik van vernis om uiteenlopende redenen. Dit wijst op het ontbreken van een eenduidige visie binnen de beweging, maar suggereert ook dat dit specifieke werk mogelijk oorspronkelijk niet bedoeld was om te worden vernist.
Het onderzoek naar de vernispraktijken van deze specifieke kunstenaar verliep moeizaam vanwege de beperkte beschikbare informatie. Wel is het van belang om de connectie met Herman van der Weele te benoemen, die traditioneel gebruikmaakte van vernis in zijn schilderijen. Daarnaast werd een indirecte band met Van Gogh vastgesteld, wat suggereert dat de kunstenaar in kwestie zich waarschijnlijk bewust was van het toenmalige debat rondom vernisgebruik. Analyse van online afbeeldingen van zijn werk leverde geen sluitend bewijs: sommige schilderijen vertonen een gele waas die op vernis kan wijzen, anderen niet. Ook gaven galeries die werken van deze kunstenaar verhandelen tegenstrijdige informatie over de oorspronkelijke staat van de schilderijen: hoewel zijn werken doorgaans werden vernist, gold dit niet voor alle.
Ten tweede maakt dit schilderij deel uit van een collectie die inzet op toegankelijkheid en publieke presentatie via bruiklenen. Hierdoor werd de bescherming van het kunstwerk een doorslaggevende factor. Hoewel de mogelijkheid van beschermend glas werd overwogen, maakten bezorgdheden over de impact op textuur, glans en kosten dit tot een minder geschikte optie. Na een grondige afweging van de historische context, de onduidelijke intentie van de kunstenaar en de beoogde functie van het werk, woog de noodzaak tot bescherming het zwaarst. Daarom werd besloten om een vernis met satijnglans aan te brengen, met als doel het schilderij te beschermen zonder de penseelstreken en kleuren te verstoren met een te glanzend effect.
Workshops
Vernis testen
Workshop moderne vernissen voor schilderijen door Kate Seymour
Universiteit van Amsterdam, December 2022
Deze workshop over moderne vernissen was gericht op het vertrouwd raken met hedendaagse materialen en technieken die worden toegepast bij het vernissen van schilderijen. Er werd dieper ingegaan op de eigenschappen van zowel natuurlijke als synthetische harsen, onderzocht hoe verschillende oplosmiddelen de eigenschappen van vernis beïnvloeden, en diverse applicatietechnieken werden gedemonstreerd. De workshop bood tevens praktische ervaring, waarbij de deelnemers de eigenschappen en mogelijkheden van deze materialen konden testen op proefpanelen.
De workshop werd gegeven door Kate Seymour, die een masterdiploma in de conservering van schilderijen op paneel en doek behaalde aan de University of Northumbria. Ze is actief betrokken bij internationale workshops over conserveringspraktijken en -theorieën voor restauratoren, en maakt deel uit van het bestuur van ICOM-CC. In 2024 richtte zij het bedrijf Art Conservation Education op, waarmee zij een breed scala aan opleidingen in collectiebeheer aanbiedt.
Vorige: Retoucheren <<
>> Volgende: Structural Work