Structurele behandelingen binnen de conservatie van schilderijen op doek en paneel vormen een essentieel onderdeel van het behoud en de bescherming van de fysieke integriteit van kunstwerken. Deze tak van conservatie richt zich op het aanpakken van problemen die verband houden met de drager van het schilderij. Belangrijke aandachtspunten zijn het waarborgen van de stabiliteit van het schilderij, het herstellen van structurele schade en het treffen van preventieve maatregelen om verdere schade te voorkomen.
Restauratoren voeren structurele ingrepen uit om uiteenlopende problemen te verhelpen, zoals scheuren, vervormingen en instabiliteit van de drager. Dergelijke schade kan ontstaan door factoren zoals de bewaringstoestand, onzorgvuldige hantering of het natuurlijke verouderingsproces van materialen. Het doel van deze ingrepen is om het schilderij te stabiliseren en een ondersteuning te bieden die de spanningen op het kunstwerk tot een minimum beperkt.
Voorbeelden uit mijn praktijk
Voor-en-na scheurherstel
Draad-voor-draad scheurherstel met een butt joint. Doorgespoeld 20x.
Ieder oranje vierkantje representeert 1 mm
Draad-voor-draad scheurherstel met een overlappende verbinding. Doorgespoeld 20x.
Draad-voor-draad scheurherstel
Tijdens een workshop over scheurherstel, gegeven door specialist Petra Demuth, kreeg ik ruim de gelegenheid om verschillende methoden voor het herstellen van scheuren te oefenen. Op dit oefenpaneel (afbeeldingen links) heb ik de scheur hersteld met behulp van de draad-voor-draad-techniek, waarbij elke draad afzonderlijk opnieuw wordt verbonden. Idealiter worden de draden met elkaar verweven en verlijmd met een overlappende verbinding voor een optimale hechting. In de video’s aan de linkerkant zie je mij beide technieken toepassen.
In de praktijk worden vaak verschillende technieken gecombineerd bij het herstellen van een scheur.
Opvulmateriaal en ondersteuningsstructuur bevestigd met schroeven aan de zijkanten van het spieraam
Eindresultaat na het bevestigen van het achterpaneel aan het backing board
Custom-designed backing board
Tijdens een tweedaagse workshop over backing boards heb ik geëxperimenteerd met verschillende materialen en manieren om backing boards te monteren. Dit resulteerde in het ontwerp en prototype van een nieuwe bevestigingsmethode, waarbij L-vormige beugels aan de zijkanten van het spieraam worden vastgeschroefd in plaats van aan de bovenzijde. Deze montagemethode is vooral nuttig wanneer het doek een groot deel van het spieraam aan de achterzijde van het schilderij bedekt, en men het doek niet van het spieraam wil halen of er niet doorheen wil boren. Bovendien raken de beugels het doek niet, wat soms wel het geval is bij het gebruik van clips voor de bevestiging van het achterpaneel. Daarnaast zorgt het gebruik van bouten om het achterpaneel aan de beugels te bevestigen ervoor dat het backing board stevig aansluit op het spieraam, waardoor wordt voorkomen dat stof binnendringt tussen het backing board en het schilderij.
Opmerking: voor dit prototype zijn de in het atelier beschikbare materialen gebruikt. In een ideale situatie zijn de beugels korter en steken ze slechts zo ver uit als nodig is om de bout te kunnen plaatsen.
Workshops
Het scherp maken van een beitel in het kader van de reconstructie van een traditioneel parket
Workshop over de remediërende behandeling van paneelschilderijen door Luuk Hoogstede
Universiteit van Amsterdam, April 2024
Tijdens deze tweedaagse workshop maakten we kennis met veelvoorkomende structurele conserveringsproblemen bij Noord-Europese paneelschilderijen en leerden we hoe we deze kunnen behandelen. We bespraken hoe je kunt beoordelen of een parket nog naar behoren functioneert, of het schade veroorzaakt, en hoe je deze indien nodig kunt aanpassen of verwijderen. Verschillende moderne varianten van het parket-systeem kwamen aan bod, en er werden diverse praktijkvoorbeelden onderzocht. Tijdens het praktische gedeelte van de workshop hebben we een traditioneel parket-systeem nagebouwd, zodat we uit eerste hand konden ervaren welke uitdagingen en mogelijke problemen zich kunnen voordoen bij een dergelijke ingreep. Bovendien kregen we de gelegenheid om onze nieuw opgedane kennis toe te passen op een paneelschilderij met een disfunctioneel parket.
Draad-voor-draad hersteltechniek met behulp van een stereomicroscoop
Workshop draad-voor-draad scheurherstel door Petra Demuth
Universiteit van Amsterdam, Januari 2024
Tijdens deze driedaagse workshop werden de doelstellingen, achterliggende redenering en geschiedenis van de single-thread bonding-techniek (ook wel bekend als de draad-voor-draad herstelmethode) toegelicht door specialist Petra Demuth. De verschillende instrumenten, verbindingsstrategieën, weeftechnieken en het opnieuw uitlijnen van open scheuren werden gedemonstreerd. Vervolgens kregen de deelnemers de gelegenheid om deze nieuwe kennis in de praktijk te brengen met behulp van gespecialiseerd gereedschap en microscopen. Daarbij kwamen ook uitgebreide discussies aan bod over de keuze van lijmen, het extra ondersteunen van het doek met overbruggende draden, en het maken en integreren van inzetstukken.
Een canvas wordt gedoubleerd met moderne, synthetische materialen en een laagdruk cold-lining tafel
Workshop moderne relining-technieken door Marie Noelle-Laurent
Universiteit van Amsterdam, December 2023
De jaren 60 markeerden een belangrijke verschuiving in de kunstconservatie, waarbij de nadruk kwam te liggen op de integriteit van het kunstwerk, met kernprincipes als stabiliteit, omkeerbaarheid en materiaalcompatibiliteit. Deze ontwikkeling bracht een dieper inzicht in de mechanische spanningen die invloed hebben op schilderijen op doek, en in de effecten die traditionele behandelingen daarop kunnen hebben.
Restauratoren begonnen te onderzoeken hoe kunstwerken reageren op omgevingsfactoren zoals luchtvochtigheid en temperatuur. De introductie van synthetische materialen (zoals polyesterdoek en acrylaatemulsies) en nieuwe apparatuur (zoals spanramen met verlengstukken en laagdruktafels) speelde een cruciale rol in de vooruitgang van het vakgebied. Dankzij deze ontwikkelingen werden conserveringsmethoden preciezer en effectiever.
Tijdens deze workshop werd praktijkervaring in moderne doublagemethoden voor doeken gecombineerd met theoretische kennis van verschillende technieken en variaties daarop.
Painting under low pressure on the suction table
Workshop mist lining door Restauratieatelier Antwerpen
Restauratieatelier Antwerpen, Maart 2025
Onlangs nam ik deel aan een workshop over Mist-Lining bij Restauratieatelier Antwerpen, een methode die in de jaren 1990 ontwikkeld werd aan het SRAL (Stichting Restauratie Atelier Limburg) door Jos Van Och en Kate Seymour.
De workshop begon met een historisch overzicht van verschillende bedoekingsmethoden en de gebruikte lijmen. In plaats van oude werkwijzen stap voor stap uit te leggen, werden vooral de voor- en nadelen van deze technieken belicht, wat waardevolle context bood om de evolutie van structurele behandelingen beter te begrijpen. Daarnaast onderzochten we de treksterkte van verschillende lijmen onder uiteenlopende omstandigheden — gegevens die helpen om bewustere en verantwoorde keuzes te maken in de restauratiepraktijk.
Het hart van de workshop lag bij de Mist-Lining zelf. Deze techniek bouwt voort op het eerdere Cold-Lining-systeem van Mehra en maakt gebruik van een fijne verneveling van lijm om een gecontroleerde hechting te creëren tussen het schilderijdoek en een nieuwe drager. Tijdens de sessie onderzochten we de parameters die hierbij een rol spelen, analyseerden we de resultaten aan de hand van grafieken en brachten we de theorie in de praktijk: het bouwen van een vacuümenvelop, het testen van de lijmtoepassing en uiteindelijk het uitvoeren van een volledige Mist-Lining.
Deze praktijkgerichte aanpak gaf me niet alleen meer inzicht in de methode, maar ook concrete ervaring met de fijne nuances ervan. Ik ging naar huis met een groter respect voor de precisie en mogelijkheden van Mist-Lining, én met een beter begrip van wanneer en waarom deze behandeling de meest geschikte keuze kan zijn.
Inlijsten van een mock-up schilderij
Workshop inlijsten en omkasting door Ingrid Hopfner
Universiteit van Amsterdam
Historisch gezien werden lijst en paneelschilderij uit één stuk hout gesneden, waardoor ze samen één geheel vormden. In de loop der tijd zijn lijsten echter aparte elementen geworden, die niet alleen de uitstraling van het kunstwerk beïnvloeden, maar ook structurele ondersteuning bieden aan het schilderij.
Naast een esthetische functie vervult de lijst dus ook een belangrijke praktische rol in het behoud van schilderijen. De lijst beschermt het kunstwerk tijdens transport en maakt het mogelijk om backing boards te monteren voor de bescherming van de achterzijde. Bovendien kan een op maat gemaakte omkasting het schilderij beschermen tegen schommelingen in het klimaat.
Tijdens deze workshop werden deze aspecten behandeld in zowel lezingen als praktische sessies, met concrete voorbeelden en inzichten in effectieve inlijsttechnieken voor conserveringsdoeleinden.
Afwerking van een custom-designed backing board
Workshop backing boards en beschermingssystemen voor de achterzijde van doeken door UvA
Universiteit van Amsterdam, Januari 2024
Het behouden van de levensduur en stabiliteit van schilderijen gaat verder dan alleen het zichtbare oppervlak. De zorg voor de achterzijde van doeken speelt een cruciale rol in het waarborgen van de structurele integriteit, zeker bij ongedoubleerde textieldragers. In dit kader zijn diverse vormen van backing boards en achterzijdebescherming essentieel om kunstwerken te beschermen tegen omgevingsinvloeden en mechanische schade.
Tijdens deze workshop werd zowel de theorie als de praktijk rond backing boards onderzocht. De fysische eigenschappen van doeken en hun verouderingsfactoren werden geanalyseerd om meer inzicht te krijgen in de functie van bescherming aan de achterzijde. De geschiedenis van deze conserveringsingreep kwam aan bod, evenals een breed scala aan materialen. In het praktische deel van de workshop experimenteerden we met verschillende materialen en montagetechnieken, en onderzochten we innovatieve manieren om een backing board te ontwerpen.
Een kijkje van dichtbij: De Nachtwacht, Rijksmuseum.
Workshop traditionele en elastische methoden voor het opspannen van schilderijen door Antonio Iaccarino Idelson
Universiteit van Amsterdam, November 2023
De eendaagse cursus “Traditionele en Elastische Methoden voor het Opspannen van Doekschilderijen” werd gegeven door de gerenommeerde restaurator Antonio Iaccarino Idelson. Zijn uitgebreide ervaring, waaronder prestigieuze projecten zoals het opspannen van Rembrandts De Nachtwacht en werken in het Louvre, vormde een waardevolle achtergrond voor deze workshop.
De cursus begon met een diepgaande verkenning van de geschiedenis van opspansystemen voor schilderijen op doek. Antonio leidde ons door de evolutie van traditionele naar moderne opspantechnieken, met speciale aandacht voor het mechanische gedrag van doeken. De sessie werd verrijkt met historische casestudy’s, die een praktische blik boden op de theoretische concepten. We sloten de ochtendsessie af met een bijzonder kijkje achter het glas van De Nachtwacht in het Rijksmuseum.
Daarna volgde het praktijkgedeelte van de cursus. Hier brachten we de opgedane kennis direct in de praktijk door doeken op te spannen met de door Antonio ontwikkelde opspansystemen, die momenteel ook worden toegepast bij De Nachtwacht. Deze praktische ervaring was van onschatbare waarde en gaf ons een reëel inzicht in de beoordeling van spanning bij schilderijen op doek.
SMACH, Science & Mechanics in Conservation of Heritage (https://sites.google.com/ceciliagauvin.com/s-ma-c-h/home)
Workshop mechanisch gedrag van schilderijen op doek door Cecilia Gauvin (SMACH)
Universiteit van Amsterdam & SMACH, Oktober 2023
Deze workshop bood een diepgaand inzicht in het mechanisch gedrag van schilderijen op doek. De cursus begon met een essentiële introductie tot de mechanica van doeken. Deze basiskennis was cruciaal om de complexe interacties binnen doeken te begrijpen, vooral onder wisselende omgevingsomstandigheden.
Een belangrijk onderdeel van de workshop was gericht op het herkennen en analyseren van veelvoorkomende mechanische schade bij schilderijen op doek, zoals scheuren, delaminatie van de verflaag en vervormingen. Deze analyse is van groot belang voor het ontwikkelen van doeltreffende strategieën voor zowel preventieve conservering als actieve restauratie.
Een van de belangrijkste inzichten uit deze workshop was het versterkte vermogen om conserveringsstrategieën te ontwikkelen die specifiek gericht zijn op structurele problemen bij schilderijen op doek. De opgedane kennis is van onschatbare waarde voor elke restaurator en biedt de nodige kennis voor zowel preventieve als curatieve ingrepen.
Het verhitten van de was-hars lijm op de achterzijde van het doublagedoek met een strijkijzer
https://michelvandelaar.nl/
Workshop was-hars lining-techniek door Michel van de Laar
Universiteit van Amsterdam & Studio Michel van de Laar, Februari 2022
Deze boeiende workshop verdiepte zich in de Nederlandse was-hars doublagemethode, een traditionele techniek in de schilderijenrestauratie. Deze methode werd ontwikkeld in de 19e eeuw door Nicolas Hopman en zijn zoon Willem, en werd op grote schaal toegepast door restauratoren in Nederlandse musea.
De focus van de workshop lag op het begrijpen van het was-hars doublageproces, zodat we hedendaagse behandelingen van schilderijen met deze historische doublage beter kunnen benaderen. We leerden dat ongeveer 90% van de schilderijen in Nederlandse musea met deze techniek zijn behandeld, en ook in België komt deze techniek regelmatig voor. Dit heeft geleid tot onomkeerbare effecten zoals het vlakdrukken van het oppervlak, toegenomen gewicht van het schilderij en het door dringen van was-hars materiaal in de verflagen.
In een unieke gelegenheid werkten we samen aan een schilderij waarbij we de was-hars doublagemethode toepasten, onder de deskundige begeleiding van restaurator Michel van de Laar. Het schilderij was zorgvuldig gekozen vanwege de educatieve waarde en het potentieel voor verbetering door de doublagebehandeling.
De workshop bood ons de kans om de effecten van deze behandeling van dichtbij te observeren — cruciaal voor het begrip van de impact van deze techniek. Deze ervaring hielp ons inzien waarom deze methode binnen de huidige restauratie-ethiek wordt beschouwd als zeer ingrijpend en onomkeerbaar, en waarom ze tegenwoordig niet langer wordt aanbevolen.
Deze workshop was niet alleen een waardevolle leerervaring, maar ook een reis door een belangrijk hoofdstuk van de Nederlandse restauratiegeschiedenis. Ze benadrukte het belang van kennis over historische restauratietechnieken, om zo de huidige conditie van historische schilderijen beter te kunnen interpreteren en inzicht te krijgen in de ontwikkeling van conserveringspraktijken.