Retoucheren vindt plaats na het verwijderen van oppervlaktevuil en (indien van toepassing) de vernislaag. In essentie is het een zorgvuldige aanbrenging van kleur op de delen van een schilderij die in de loop der tijd beschadigd zijn geraakt of verloren zijn gegaan. Dit proces is geen herschildering of aanpassing van het oorspronkelijke werk, het draait juist om het herstellen van het kunstwerk naar een staat die dichter bij de oorspronkelijke bedoeling van de kunstenaar ligt, met als doel de leesbaarheid van het schilderij te verbeteren.
Het doel van retoucheren is het integreren van verliezen of beschadigingen op een omkeerbare manier. Hiervoor maken we gebruik van stabiele, moderne materialen die eenvoudig te verwijderen zijn, zodat toekomstige restauratoren het kunstwerk zonder complicaties opnieuw kunnen behandelen. Gewoonlijk wordt de retouche aangebracht op een tussenlaag van vernis om de omkeerbaarheid te bevorderen.
Soms verstoren beschadigingen of verfverlies ook de textuur van het oppervlak. Zelfs de best afgestemde retouche kan dit verschil in structuur niet volledig verhullen. In dergelijke gevallen wordt vóór het retoucheren een vulmiddel aangebracht. Deze vulling moet zorgvuldig worden vormgegeven om de textuur van de omliggende verflaag zo goed mogelijk na te bootsen.
Voorbeelden uit mijn praktijk
Voor retoucheren
Na retoucheren
De donkergele plekken op de afbeelding links werden zichtbaar door verfverlies in de bovenste, finale verflaag. Hoewel de onderliggende verf origineel is, was deze bedoeld als onderschildering, en de zichtbaarheid ervan verstoort het beeld. Om die reden zijn de blootgelegde verfdelen plaatselijk geretoucheerd.
Voor retoucheren
Tijdens retoucheren
Een slecht passende lijst was mogelijk de oorzaak van dit verfverlies. Verliezen in deze vorm lopen vaak door verschillende kleurvlakken van het schilderij heen, waardoor het noodzakelijk is om meerdere kleuren nauwkeurig op elkaar af te stemmen. Dit vraagt om voortdurende evaluatie en aanpassing, zodat de retouche goed opgaat in het geheel.
Voor vulling
Na vulling en tussenvernis
Na vulling
Na retoucheren
Dit gat van ongeveer 0,7 bij 0,7 cm werd zorgvuldig gevuld en gemodelleerd om het reliëf van de verstoorde penseelstreek na te bootsen. Zonder deze vulling zou een latere reintegratie van het verlies onmogelijk zijn geweest.
Workshops
Boot-atelier Paul Versteeg, Amsterdam.
https://paulversteeg.eu
Workshop kleurtheorie en -waarneming door Paul Versteeg
Universiteit van Amsterdam, November 2022
Deze workshop vond plaats in het atelier van de bekende schilder Paul Versteeg, bekend om zijn werk geïnspireerd door de oude meesters en zijn bijdrage aan het creëren van het plafondschilderij van de Opéra Garnier in Parijs, samen met Marc Chagall.
De workshop richtte zich op kleurentheorie, een essentieel begrip voor het beoordelen van de huidige staat van schilderijen en het inschatten van de optische effecten van restauratiebehandelingen.
Deze tweedaagse, praktijkgerichte workshop was bedoeld om onze visuele vaardigheden verder te ontwikkelen, met name op het gebied van kleurinteractie. We verdiepten ons in concepten zoals toonwaarden, helderheid, kleurnuance en kleurcontrast. Een belangrijk onderdeel van de workshop was gewijd aan praktische ervaring in het mengen van kleuren, waarbij we gebruikmaakten van acrylverf of aquarelverf. Deze sessie diende als inleiding op de kunst van het retoucheren.
Aan het einde van de workshop hadden we een fundamenteel begrip van de kleurentheorie opgedaan en geleerd hoe we deze principes in de praktijk kunnen toepassen.